مساله جنگ تحميلي از موضوعاتي است كه نهضت آزادي ايران، به گونه‌هاي مختلف به آن پرداخته، گاهي به صراحت از آن حمايت و پشتيباني و زماني آنرا مغاير ديدگاه اسلام و قرآن اعلام كرده است! در ماههاي آغازين جنگ، مرحوم بازرگان و دكتر ابراهيم يزدي، مواضعي متناسب با فضاي حاكم بر جامعه داشتند. دكتر يزدي در مصاحبه‌اي مي‌گويد:«اگر اين جنگ ادامه پيدا كند، بدون شك باعث سقوط صدام خواهد شد. البته براي ما نيز خرابي‌ و كشتار و خسارت به همراه دارد. ولي براي هر ارزشي بايد بهايي پرداخت»(كيهان 29/7/59) نهضت آزادي هم در بيانيه‌اي كه در تاريخ چهاردهم مهرماه 59 منتشر كرد، نوشت:«هموطنان عزيز، نبرد اجتناب ناپذير و تحميلي با رژيم سرسپرده عراق كه پس از سرنگوني شاه و قوام گرفتن جمهوري اسلامي در ايران، سخت به وحشت افتاده است، به مراحل اميد بخش پيروزي خود نزديك مي‌شود.» (اسناد نهضت آزادي ج 11 ص 254) همچنين مرحوم مهندس بازرگان در جزوه «اسلام مكتب مبارزه و مولد» اجتناب ناپذيري وقوع جنگ پس از يك انقلاب را اينگونه بيان مي‌كند:«تا به حال كدام انقلاب در دنيا رخ داده است كه بدون جنگ و خونريزي پيش رفته باشد. انقلاب كبير فرانسه مگر كم كشته داد؟ استقلال آمريكا آيا بي‌سر و صدا گرفته شد؟ انقلاب سرخ كمونيسم و انقلاب خيلي انسان دوستانه و ملايم سوسياليسم، آيا هنوز شورش‌ها و كشتارها در چهار گوشه دنيا برپا نمي‌نمايند؟همينطور استقلال هندوستان و ساير نهضت‌هاي ملي و فكري. اگر مسيح و حواريون او جنگ نكرده‌اند براي آنست كه حضرت مسيح فرصت آنرا پيدا نكرد.... جنگ ميان حق و باطل از روز خلقت آدم شروع شده و به اعتقاد شيعه، تا ظهور و پيروزي امام غايب و استقرار حكومت جهاني واحد، ادامه خواهد داشت.» و باز دكتر يزدي، به عنوان تحليلي بر جنگ ايران و عراق مي‌نويسد:«علت حمله رژيم بعث عراق به جمهوري اسلامي ايران، ناشي از ماهيت و سرشت و طينت حزب و رژيم بعث از يك طرف و ماهيت و سرشت انقلاب اسلامي ايران از طرف ديگر است»(سرمقاله روزنامه كيهان 5/7/59)

همانطوريكه مشاهده مي‌كنيد، تنها چيزي كه در گفته‌ها و نوشته‌هاي فوق مشهود است، درك صحيح بازرگان و يزدي از شرايط آن روز انقلاب، شناخت ماهيت رژيم عراق و نيز اعتقاد به جنگ هميشگي حق و باطل است. در اين شرايط، مرحوم بازرگان و نهضت آزادي به درستي بر لزوم دفاع از انقلاب اسلامي در برابر تجاوزات دشمن متجاوز تاكيد مي‌كنند و البته به صراحت اجتناب‌ناپذير بودن جنگ را هم بيان مي‌كنند. البته اين مواضع تا زمان آزادسازي خرمشهر ادامه پيدا مي‌كند، اما پس از فتح خرمشهر در سوم خرداد 61 كه با رشادت و دلاوري و مقاومت شجاعانه رزمندگان ايراني، عراق در موضع ضعف قرار گرفته بود و زمزمه‌هاي صلح آنان به گوش رسيد، نهضت آزادي در چرخشي آشكار، رهبران جمهوري اسلامي را مسئول و مقصر وقوع جنگ اعلام كرد. نكته جالب توجه اينكه نهضت‌ آزادي، بسياري از اعتقادات و تفكرات مبتني بر مكتب و مبارزه هميشگي حق و باطل را كه زماني خود به آن معتقد بود و براي ترويج آن تلاش مي‌كرد، كنار گذاشت و نيز عدم پذيرش صلح پيشنهادي عراق را پس از فتح خرمشهر خطاي محض اعلام كرد. مرحوم بازرگان در اين باره مي‌گويد:«هدفي كه نهايتش در ابتدا، تسليم و استعفاي صدام بود ولي اوج گرفته و متدرجا رفتن به كربلا، تصرف بغداد، انقلاب اسلامي و جمهوري اسلامي در عراق، جهش از بغداد به بيت‌المقدس، آزادسازي قدس و فلسطيني‌ها، نابود ساختن اسرائيل، انقلاب اسلامي در عربستان سعودي و مصر و ساير كشورهاي مسلمان و بالاخره سرنگوني نظام الحادي امپرياليستي آمريكا با ساير دولتها و ابرقدرتها را دربرگرفت ولو به بهاي نابودي ايران و به آتش كشيدن جهان» ايشان همچنين در تحليلي نادرست، علت عدم مذاكره رهبران ايران را با صدام تنها در «نامگذاري اسلام و قشون اسلام روي خودمان و كافر و صهيونيست خواندن صدام و قشون او» مي‌داند! اين در حاليست كه خود بازرگان و ديگر رهبران نهضت آزادي در اوايل جنگ و در بيانيه‌هاي خود همين عناوين را به كرات بكار مي‌بردند:«يقين داريم به مصداق جاءالحق و ذهق الباطل، اين بار نيز اسلام در جنگ با كفار و دشمن رودر روي، سرانجام موفق و پيروز خواهد بود» (اسناد نهضت آزادي جلد 11 صفحه 246) (اين مواضع را با آنچه قبلا ايشان و نهضت آزادي درباره جنگ بيان مي‌كردند مقايسه كنيد) در اين زمان، استمرار جنگ از سوي ايران پس از آزادي خرمشهر به معناي تجاوز ايران به عراق تفسير ‌شد!...

نكاتي درباره پيشنهاد صلح عراق به ايران:

رژيم عراق در حالي بعد از فتح خرمشهر داعيه‌دار صلح شد كه از ابتداي جنگ، هرگونه تلاش بين‌المللي را براي استقرار صلح و آتش‌بس رد مي‌كرد. پس از تجاوز عراق به ايران، شوراي امنيت در جلسه‌اي ويژه، خواستار توقف عمليات نظامي و آغاز گفتگوهاي صلح بين طرفين شد. دولت ايران هم براي نشان دادن حسن نيت و اتمام حجت، اعلام كرد كه در صورت عقب نشيني عراق به مرزهاي بين‌المللي، آتش‌بس را مي‌پذيرد. اما عراق با استفاده از شرايط خاص حاكم بر ايران و نيز حمايت استكبار جهاني و بي‌تفاوتي شوراي امنيت به پيش‌روي خود ادامه داد و محدوده وسيعي از خاك ايران را تصرف كرد. سعدون حمادي وزير خارجه وقت عراق اعلام كرد كه حداقل خواست عراق، دستيابي به سه جزيره خليج‌فارس، دو منطقه استراتژيك مرزي و حاكميت مطلق بر شط‌العرب است. در همان گيرودار اولاف پالامه نخست وزير سوئد طرح صلحي به دو كشور پيشنهاد كرد. در اين طرح قرارداد 1975 الجزاير به عنوان اساس و پايه مذاكرات در نظر گرفته شده بود اما عراق قلدرمابانه بر درخواست خود مبني بر الحاق سه جزيره و دو منطقه و حاكميت مطلق بر شط‌العرب پافشاري مي‌كرد. ايران هم حق‌طلبانه مساله غرامت و اعلام متجاوز بودن عراق را در كنار درخواست خويش مبني بر عقب‌نشيني عراق تا مرز مطرح ساخت. اين شرايط تا فتح خرمشهر ادامه داشت اما پس از آزادسازي خرمشهر و ضربه سهمگين ايران بر پيكر عراق، صدام در موضع ضعف افتاد و تلاش كرد كه ايران را به پذيرش صلح وادار كند. البته در پيشنهادهاي صلحي كه از طرف كشورهاي مختلف به منظور نجات صدام ارائه مي‌شد، هرگز دو شرط اصلي تعيين متجاوز و محكوميت بين‌المللي آن و نيز پرداخت غرامت از سوي عراق گنجانده نشد. نهضت آزادي ايران اين شرايط را فرصت مناسبي براي صلح آبرومند مي‌دانست اما امام خميني صلح‌طلبي دروغين صدام را اينچنين تفسير نمود:«شمايي- عراق- كه مي‌گوييد صلح‌طلبيم، صلح‌طلبي شما مثل صلح‌طلبي اسرائيل است... آتش‌بسي كه صدام مي‌گويد، آتش‌بسي‌ است كه دنبالش آتش مي‌گشايد. راهي كه صدام مي‌خواهد به ما بدهد، راهي است كه نجات خودش را در آن مي‌يابد.»

به هر حال آنچه مسلم است، رفتارهاي بعدي صدام را مي‌توان دليلي آشكار بر خوي تجاوزكاري او دانست. فراموش نكنيم كه پس از قبول آتش‌بس در سال 67، عراق باز هم به تجاوزات خود عليه ايران ادامه داد. همچنين پس از پايان جنگ با ايران، به كويت كه زماني بيشترين كمكها را در اختيار او قرار داده بود، تجاوز كرد و آنرا استان سيزدهم عراق خواند!

لينك‌هاي مرتبط:

نهضت آزادي و پارادوكس پايان جنگ ايران و عراق در صورت فيلتر بودن، اينجا كليك كنيد 

ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر؟ در صورت فيلتر بودن، اينجا كليك كنيد

چرا جنگ پس از فتح خرمشهر ادامه يافت؟!